“राजनीति भनेको जनताको सेवा गर्ने माध्यम हो, शासन गर्ने साधन मात्र होइन।”
“देश र जनताको हितभन्दा माथि कुनै शक्ति हुँदैन।”
यी शब्द केवल भाषणका नारामात्र थिएनन्, नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ वैचारिक धार निर्माण गर्ने संकल्प थिए। आज जेठ ३ गते, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका प्रखर नेता मदन भण्डारी र उनका सहयात्री जीवराज आश्रित को दासढुङ्गामा भएको रहस्यमय दुर्घटनामा निधन भएको दिन हो। २०५० साल जेठ ३ गते चितवनको दासढुङ्गामा भएको त्यो दुर्घटना आजसम्म पनि नेपाली राजनीतिमा एउटा पीडादायी रहस्यका रूपमा जीवित छ।
उहाँहरूलाई भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।
मदन भण्डारी नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका त्यस्ता नेता थिए, जसले नेपालको भूगोल, समाज, अर्थतन्त्र र बहुदलीय राजनीतिक यथार्थलाई बुझेर “जनताको बहुदलीय जनवाद” अर्थात् “जबज” को सिद्धान्त अघि सारे। विश्वभर साम्यवादी शासन ढलिरहेका बेला नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक मार्गबाट अगाडि बढाउनुपर्ने उहाँको दृष्टिकोण निकै मौलिक मानियो।
त्यसबेला धेरै कम्युनिस्ट धारहरूले एकदलीय शासनलाई नै वास्तविक समाजवादको बाटो ठान्थे। तर मदन भण्डारीले जनताको मत, बहुदल, प्रतिस्पर्धा, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र संविधानलाई स्वीकार नगरी कम्युनिस्ट आन्दोलन सफल हुन नसक्ने तर्क राखे। यही कारण उहाँलाई नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिमा व्यवहारवादी र दूरदर्शी नेताका रूपमा सम्झिन्छन्।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा “जनताको बहुदलीय जनवाद” एउटा यथार्थपरक विचार थियो भन्ने धेरैको बुझाइ छ। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र विविध राजनीतिक चेतनायुक्त समाज भएकाले यहाँ बलपूर्वक एकदलीय व्यवस्था टिक्न कठिन थियो। जनताले पटक–पटक आन्दोलन गरेर लोकतन्त्र खोजेका थिए। त्यसैले बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्दै समाजवादी लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने अवधारणा नेपाली समाजसँग नजिक देखियो।
तर प्रश्न यहाँ उठ्छ—के आजका कम्युनिस्ट दलहरूले वास्तवमै मदन भण्डारीको विचारलाई आत्मसात् गरेका छन् त ?
आज धेरै नेपाली नागरिकमा निराशा देखिन्छ। सिद्धान्तभन्दा सत्ता, जनताभन्दा पद, विचारभन्दा गठबन्धन र आदर्शभन्दा स्वार्थ हावी भएको आरोप स्वयं कम्युनिस्ट दलमाथि लाग्ने गरेको छ। जनताको बहुदलीय जनवादले जनमुखी शासन, पारदर्शिता, राष्ट्रियता, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानताको सपना देखाएको थियो। तर व्यवहारमा भ्रष्टाचार, गुटबन्दी, सत्ता संघर्ष र अवसरवादले ती आदर्शलाई कमजोर बनाएको आलोचना सुनिन्छ।
यद्यपि, मदन भण्डारीको विचारको मूल मर्म आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छ। लोकतन्त्रलाई समाप्त गरेर होइन, जनताको सहभागिता बढाएर, सामाजिक न्याय सुनिश्चित गरेर, राज्यका स्रोतमा सबैको पहुँच पुर्याएर र राष्ट्रिय स्वाभिमान जोगाएर मात्र समाजवादको बाटो निर्माण हुन सक्छ भन्ने उहाँको धारणा आज पनि बहसको केन्द्रमा छ।
दासढुङ्गाको दुर्घटना केवल दुई व्यक्तिको मृत्यु थिएन, त्यो नेपाली राजनीतिमा एउटा युगान्तकारी विचार बोकेको नेतृत्वको अन्त्य थियो। जीवराज आश्रित केवल नेता मात्र होइनन्, साहित्य र चेतनाका आवाज पनि थिए। उहाँहरूको अनुपस्थितिले नेपाली वाम आन्दोलनमा ठूलो रिक्तता सिर्जना गर्यो।
आज जेठ ३ गतेको दिन केवल स्मरणको दिन होइन, आत्मसमिक्षाको दिन पनि हो। मदन भण्डारीले देखाएको बाटोमा नेपाली राजनीति कति अगाडि बढ्यो ? जनताको नाममा राजनीति गर्नेहरूले जनताको जीवन कति बदले ? यी प्रश्नहरू अझै जीवित छन्।
साँचो श्रद्धाञ्जली फूल चढाएर मात्र हुँदैन, उहाँहरूले देखाएको आदर्श, इमानदारी, राष्ट्रिय स्वाभिमान र जनसेवाको राजनीतिलाई व्यवहारमा उतारेर मात्र हुन्छ। जननेता मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन।
