सरकारी सेवाबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि जीवन कसरी बिताउने ? यो प्रश्न धेरै मानिसका लागि सहज हुँदैन । वर्षौँसम्म जिम्मेवारी, अनुशासन, व्यस्तता र सामाजिक पहिचानमा बाँधिएको जीवन अचानक फेरिँदा मानिसले आफूलाई एक्लो, निष्क्रिय र असहाय महसुस गर्न सक्छ । हिजोसम्म आदेश दिने, निर्णय गर्ने र जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने व्यक्ति भोलिपल्टदेखि फुर्सदिलो समयसँग जुध्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले अवकाश जीवनको अन्त्य होइन, जीवनलाई नयाँ ढङ्गले बुझ्ने र बाँच्ने अवसर पनि हो ।
अवकाशपछि कतिपय मानिस चिया चौतारीमा बसेर राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विषयमा गफगाफ गर्दै दिन बिताउँछन् । कोही पुरानै पेसामा फर्किन्छन्, कोही व्यापार व्यवसायमा लाग्छन् त कोही सामाजिक सेवामा आफूलाई समर्पित गर्छन् । यी सबै आ- आफ्नै रुचि र परिस्थितिअनुसारका बाटा हुन् । तर अवकाशपछिको जीवनलाई सहज, सार्थक र ऊर्जाशील बनाउन केवल समय बिताउने होइन, समयको सदुपयोग गर्ने बानी आवश्यक हुन्छ ।
मेरो जीवनको अनुभवले पनि यही सिकाएको छ ।
अवकाशपछि समाजलाई दिने योगदान झन् अर्थपूर्ण हुन सक्छ । लामो सेवाकालमा आर्जन गरेको अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि मार्गदर्शन बन्न सक्छ । आफूले भोगेका कठिनाइ, सिकेका पाठ र देखेका संसारका अनुभव लेखेर, बोलेर वा व्यवहारबाट बाँड्न सकिन्छ । जीवनको मूल्य पद र तलबमा मात्र होइन, आफूले अरूको जीवनमा कति सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्यौँ भन्ने कुरामा पनि निहित हुन्छ ।
मैले आफ्नो व्यावसायिक जीवनको महत्त्वपूर्ण समय नेपाली सेनामा बिताएँ । सैनिक जीवनले मलाई अनुशासन, धैर्य, साहस, जिम्मेवारी र कठिन परिस्थितिमा निर्णय लिन सक्ने क्षमता सिकायो । सैनिक पोसाक लगाएर देश र नागरिकको सुरक्षाका लागि खटिएका दिनहरू आज पनि मेरा स्मृतिमा ताजै छन् । जीवनमा सुख मात्र हुँदैन, दुःख र चुनौती पनि हुन्छन् भन्ने पाठ मैले सैनिक सेवाबाटै सिकेको हुँ ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मिसनअन्तर्गत अफृकन राष्ट्र कंगो र अफगानिस्तानमा बिताएका दिनहरू मेरो जीवनका अविस्मरणीय अनुभव हुन् । त्यहाँ मैले युद्धको त्रास, बारुदको गन्ध, असुरक्षाको वातावरण र मानव जीवनको दयनीय अवस्था नजिकबाट भोग्ने र देख्ने अवसर पाएँ । युद्धले मानिसको घर मात्र भत्काउँदैन, सपना, सम्बन्ध, विश्वास र भविष्यसमेत भत्काउँदो रहेछ । शान्तिपूर्ण जीवनको मूल्य के हो भन्ने कुरा युद्धग्रस्त भूमिमा पुगेपछि अझ गहिरोसँग अनुभूति हुँदो रहेछ । यो कुरा त माओबादी द्वन्द कालमा पनि प्रत्यक्ष अनुभव गरियो । कंगो र अफगानिस्तानका मानिसहरुको कठिन जीवन देख्दा मलाई बारम्बार नेपालको सम्झना आउँथ्यो । आफ्नो देशको हरियाली, गाउँघर, परिवार, सामाजिक सम्बन्ध र शान्त वातावरणको महत्त्व विदेशमा पुगेपछि झन् बढी महसुस हुँदो रहेछ । हामीले सामान्य ठानेका नेपाली जीवनका अनेक पक्ष वास्तवमा अमूल्य रहेछन् । देशको माटो, परिवारको माया र शान्तिपूर्वक सास फेर्न पाउनु पनि ठूलो सौभाग्य हो भन्ने अनुभूति मैले त्यहीँबाट बटुलेँ ।
जीवनको साँझ भनेको अँध्यारोको सुरुवात होइन, अनुभवको उज्यालो बाँड्ने समय हो ।
सैनिक सेवाबाट अवकाशपछि पनि मेरो यात्रा रोकिएन । युरोपियन युनियनसँग सम्बन्धित काममा पुनः संलग्न हुने अवसर पाएँ । त्यसपछि पत्रकारिता क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै लेखन, अध्ययन, अनुसन्धान र सामाजिक विषयमा रुचि बढाउँदै लगेँ । जीवनको अर्को चरणमा अध्ययनलाई निरन्तरता दिएर पत्रकारितामा स्नातकोत्तर तहसमेत पूरा गरेँ । अहिले पत्रकारिता र शिक्षणसँग जोडिँदा मलाई आफू अझै समाजका लागि केही गर्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास मिलेको छ ।
यसैले मेरो अनुभवमा अवकाशपछि जीवन कठिन नै हुन्छ भन्ने छैन । कठिनाइ त्यतिबेला बढ्छ, जब मानिस आफूलाई विगतको पद, दर्जा, अधिकार र पहिचानसँग मात्र जोडेर हेर्छ । पद अवकाशसँगै समाप्त हुन सक्छ, तर अनुभव, ज्ञान, सीप र समाजप्रतिको जिम्मेवारी कहिल्यै अवकाशमा जाँदैनन् ।
अवकाशपछिको जीवन व्यवस्थित बनाउन केही कुरा महत्त्वपूर्ण छन् । पहिलो, आफ्नो स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । नियमित व्यायाम, सन्तुलित खानपान र पर्याप्त आराम आवश्यक छन् । दोस्रो, आर्थिक अवस्थाअनुसार खर्च व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । तेस्रो, आफूलाई रुचि लागेको काममा संलग्न हुनुपर्छ—लेखन, पठनपाठन, कृषि, व्यवसाय, सामाजिक सेवा वा नयाँ सीप सिकाइ । चौथो, परिवार र साथीभाइसँग आत्मीय सम्बन्ध कायम राख्दै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो अनुभव हस्तान्तरण गर्नुपर्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफू अब पहिलेको जस्तो व्यस्त छैन भनेर निराश हुनुको सट्टा आफ्नो समय र क्षमतालाई नयाँ दिशामा उपयोग गर्नुपर्छ ।
अवकाशपछि समाजलाई दिने योगदान झन् अर्थपूर्ण हुन सक्छ । लामो सेवाकालमा आर्जन गरेको अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि मार्गदर्शन बन्न सक्छ । आफूले भोगेका कठिनाइ, सिकेका पाठ र देखेका संसारका अनुभव लेखेर, बोलेर वा व्यवहारबाट बाँड्न सकिन्छ । जीवनको मूल्य पद र तलबमा मात्र होइन, आफूले अरूको जीवनमा कति सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्यौँ भन्ने कुरामा पनि निहित हुन्छ । आज फर्केर हेर्दा मलाई लाग्छ—सैनिक जीवनले अनुशासन सिकायो, अफगानिस्तानले शान्तिको मूल्य बुझायो, विदेशको अनुभवले मातृभूमिको माया गहिरो बनायो र पत्रकारिताले समाजलाई बुझ्ने तथा आवाजविहीनका आवाज उठाउने अवसर दियो र दिदैछ । यी सबै अनुभव मेरो जीवनका सम्पत्ति हुन् ।
अन्ततः अवकाश भनेको कामबाट विश्राम हो, कर्मबाट होइन । उमेर बढ्दै जाँदा मानिसको गति केही कम हुन सक्छ, तर सोच, सिर्जना र समाजप्रतिको दायित्व कम हुँदैन जस्तो लाग्छ मलाइ । हिजो बन्दुक बोकेर जिम्मेवारी निर्वाह गरेको हातले आज कलम समातेर समाजको आवाज उठाउन सक्छ । हिजो देशको सुरक्षा र सेवामा समर्पित जीवन आज ज्ञान, अनुभव र चेतनाको माध्यमबाट राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिन सक्छ ।
जीवनको साँझ भनेको अँध्यारोको सुरुवात होइन, अनुभवको उज्यालो बाँड्ने समय हो । अवकाशपछि के गुमाएँ भनेर हिसाब गर्नुभन्दा अब के गर्न सक्छु भनेर सोच्न सकियो भने जीवन बोझ बन्दैन, अवसर बन्छ । किनकि जीवनको वास्तविक अवकाश अन्तिम साससँगै हुन्छ; त्यसअघिसम्म हरेक बिहान नयाँ सम्भावना बोकेर आउँछ । त्यसैले जीवन सदैव हाँसी खुशिसाथ बिताउने प्रण गरौं ।
