नेपालका धेरै पहाडी तथा मध्यपहाडी जिल्लामा पछिल्ला वर्षहरूमा बाँदरको समस्या गम्भीर बन्दै गएको छ । एकातिर वन्यजन्तु संरक्षणको दायित्व छ भने अर्कोतिर किसानको मेहनतले फलाएको अन्नबाली बाँदरले केही घण्टामै नष्ट गरिदिने अवस्था सिर्जना भएको छ । कतिपय गाउँमा वृद्धवृद्धामाथि बाँदरले आक्रमण गरी घाइते बनाएको, केही स्थानमा मानिसको ज्यानसमेत गएको घटनाले यो समस्या अब केवल वन्यजन्तु संरक्षणको विषय मात्र नभई जन सुरक्षा र खाद्य सुरक्षासँग जोडिएको विषय बनेको छ ।
बाँदर अत्यन्त बुद्धिमान, सामाजिक र समूहमा बस्ने प्राणी हो । प्राकृतिक वन क्षेत्र साँघुरिँदै जानु, खाद्यान्नको अभाव, मानव बस्तीको विस्तार, मानिसले जथाभावी खाना खुवाउने बानी तथा खेती बाली सजिलै उपलब्ध हुने अवस्थाले बाँदरहरू गाउँबस्ती र खेतबारीतर्फ आकर्षित भएका छन् । त्यसैले यो समस्या केवल बाँदरको होइन, मानव र वन्यजन्तु बीचको द्वन्द्वको परिणाम पनि हो ।
यसको समाधान बन्दुक देखाएर वा अन्धाधुन्ध मारेर सम्भव छैन । धेरै देशहरूले वन्यजन्तुसँगको द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि वैज्ञानिक र मानवीय उपाय अपनाएका छन् । खेतीयोग्य क्षेत्र वरिपरि विद्युतीय सुरक्षा तार (कम भोल्टेज), सौर्य ऊर्जामा आधारित ध्वनि तथा प्रकाश प्रणाली, बाँदरलाई मन नपर्ने बालीको प्रयोग, सामूहिक रूपमा बाली संरक्षण, वन क्षेत्रमा फलफूलका रुख रोपेर प्राकृतिक आहारको व्यवस्था, तथा आवश्यक परे वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा जनसंख्या व्यवस्थापनजस्ता उपाय प्रभावकारी मानिएका छन् ।
स्थानीय सरकारको दायित्व किसानलाई एक्लै छोड्ने होइन । प्रत्येक पालिकाले जोखिम क्षेत्रको अध्ययन गरी सामुदायिक बाली संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । क्षतिको यथार्थ मूल्यांकन गरी राहत वा बीमा प्रणाली लागू गर्नुपर्छ । कृषि र वन प्राविधिक परिचालन गरी किसानलाई उपयुक्त प्रविधि र सचेतना दिनुपर्छ ।
केन्द्रीय सरकारले वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्व व्यवस्थापनसम्बन्धी स्पष्ट राष्ट्रिय नीति बनाएर बजेट, अनुसन्धान र प्राविधिक सहयोग सुनिश्चित गर्नुपर्छ । वन, कृषि र स्थानीय सरकारबीच समन्वय गरी दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ । विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थामार्फत बाँदरको संख्या, बसाइँसराइ र व्यवहारबारे अध्ययन गरी प्रमाणमा आधारित नीति बनाइनुपर्छ । नागरिकको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी छ । बाँदरलाई जथाभावी खाना नखुवाउने, फोहोर व्यवस्थापन गर्ने, सामूहिक रूपमा बाली संरक्षण गर्ने तथा वन विनाश रोक्न सहयोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । संरक्षण भनेको केवल वन्यजन्तुलाई जोगाउनु मात्र होइन, मानिसको जीवन, जीविका र सुरक्षाको पनि रक्षा गर्नु हो ।
बाँदर समस्या आज नेपालको कृषि र ग्रामीण जीवनको चुनौती बनेको छ । यसको समाधान भावनामा होइन, वैज्ञानिक अध्ययन, प्रभावकारी नीति, स्थानीय सहभागिता र सरकारको दृढ इच्छाशक्तिमा निर्भर छ । संरक्षण र किसानको अधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्न सके मात्र दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुनेछ ।
