नेपाल अनेक जातजाति, भाषा, संस्कार र संस्कृतिको सुन्दर फूलबारी हो । यही विविधताभित्र एउटा अत्यन्तै दुर्लभ, रहस्यमय र प्रकृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने समुदाय हो — राउटे समुदाय । आधुनिक सभ्यताको भीडभाड, सहरको कोलाहल र प्रविधिको चमकभन्दा धेरै टाढा बसेर उनीहरू आज पनि जंगलसँग आत्मीय सम्बन्ध गाँसेर जीवन बिताइरहेका छन् । नेपालको पश्चिमी भूभाग कर्णाली, महाकाली, सेती, भेरी, राप्ती तथा विशेषगरी सल्यान, दैलेख, सुर्खेत आसपासका जंगल क्षेत्रमा उनीहरूको बसोबास देखिन्छ ।
राउटे समुदायलाई नेपालको अन्तिम घुमन्ते जातिको रूपमा पनि चिनिन्छ । उनीहरू स्थायी घर बनाएर बस्दैनन् । जंगलको बीचमा पाल टाँगेर अस्थायी बासस्थान तयार गर्छन् र आवश्यकता अनुसार ठाउँ परिवर्तन गर्दै हिँड्छन् । जहाँ उनीहरूको समूहमा कुनै व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ, त्यो ठाउँलाई अशुभ मानेर तुरुन्तै अर्को स्थानतर्फ सर्छन् । यो परम्परा उनीहरूको सांस्कृतिक विश्वाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
आजको आधुनिक युगमा संसार चन्द्रमासम्म पुगिसक्दा पनि राउटे समुदाय अझै प्रकृतिमै रमाइरहेको देखिन्छ । उनीहरूको जनसंख्या अत्यन्त कम छ, करिब ७०० को हाराहारीमा रहेको अनुमान गरिन्छ । कम जनसंख्या र बदलिँदो समयसँग जुध्न नसक्ने अवस्थाका कारण उनीहरूको अस्तित्व नै संकटमा पर्न थालेको चिन्ता बढ्दै गएको छ ।
राउटेहरूको मुख्य जीविकोपार्जन काठका घरेलु सामग्री बनाउने काम हो । उनीहरू काठबाट मदुस, सन्दुक, ठेकी, चम्चा, भाँडाकुँडा लगायतका सामग्री अत्यन्त कुशलतापूर्वक बनाउँछन् । गाउँघरमा पुगेर ती सामग्री अन्नसँग साट्ने प्रचलन अझै जीवित छ । पैसा भन्दा पनि वस्तु विनिमयमा आधारित जीवनशैली उनीहरूको मौलिक विशेषता हो । कतिपय अवस्थामा उनीहरू गाउँमा गएर माग्ने पनि गर्छन् । जंगलमा पाइने मूलको पानी पिउने, जंगली फलफूल खाने र प्रकृतिमै आश्रित भएर बाँच्ने उनीहरूको जीवन शैली आधुनिक मानिसका लागि आश्चर्यको विषय बन्न सक्छ ।
राउटे समुदायमा संयुक्त परिवारको प्रचलन पाइन्छ । सबै सदस्यहरू मिलेर बस्ने, दुःख–सुख साटासाट गर्ने र सामूहिक जीवन जिउने उनीहरूको संस्कार निकै उदाहरणीय छ । उनीहरू आफ्नै संस्कार, संस्कृति र परम्परामा रमाउन रुचाउँछन् । बाहिरी समाजको अत्यधिक हस्तक्षेप उनीहरूलाई मन पर्दैन । यही कारणले उनीहरू आधुनिक शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र राज्यका धेरै सुविधाबाट टाढा रहँदै आएका छन् ।
राउटेहरूको आफ्नै भाषा “खाम्ची” रहेको छ । यो भाषा उनीहरूको पहिचान हो । तर भाषा संरक्षणको अभाव र नयाँ पुस्तामा बाह्य प्रभाव बढ्दै जाँदा यो भाषा हराउने खतरा पनि बढेको छ । भाषा हराउनु भनेको एउटा सभ्यता हराउनु हो । त्यसैले राउटेहरूको भाषा, संस्कार र संस्कृति जोगाउनु राज्य तथा समाज दुवैको जिम्मेवारी हो ।
राउटे समुदायमा शिक्षाको पहुँच अत्यन्त न्यून छ । धेरै बालबालिका विद्यालयसम्म पुग्न सकेका छैनन् । स्वास्थ्य सेवाको अवस्था पनि कमजोर छ । सामान्य रोगले समेत ज्यान जाने अवस्था देखिन्छ । पोषणको कमी, सरसफाइको अभाव र चेतनाको कमीले उनीहरूको जीवन थप कष्टकर बनेको छ । आधुनिक विकासको मूलधारबाट टाढा रहनु उनीहरूको सांस्कृतिक स्वतन्त्रता भए पनि आधारभूत मानव अधिकारबाट वञ्चित हुनु दुःखद पक्ष हो ।
सरकारले राउटे समुदायलाई केवल “दुर्लभ जाति” भनेर हेर्ने होइन, उनीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्ने विशेष नीति ल्याउन आवश्यक छ । उनीहरूको संस्कृतिमा असर नपर्ने गरी शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, सुरक्षित आवास र रोजगारीका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । उनीहरूको भाषा र संस्कृतिको संरक्षणका लागि अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र विशेष अभियान आवश्यक छ ।
राउटे समुदाय नेपालको जीवित इतिहास हुन् । उनीहरू केवल एउटा जाति होइनन्, प्रकृतिसँग जोडिएको मौलिक सभ्यता हुन् । आधुनिक समाजले विकासको नाममा प्रकृतिलाई विनाश गरिरहेका बेला राउटेहरूले प्रकृतिसँग कसरी सहअस्तित्वमा बाँच्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएका छन् । त्यसैले उनीहरूको अस्तित्व जोगाउनु भनेको नेपालको मौलिक पहिचान र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु हो ।
