कात्तिक ३०, काठमाडौं । उपयुक्त बाली छनोट, प्रविधिको प्रयोग र बजारको सम्भावना पहिचान गर्नसके कम उत्पादन दिने जमिनबाटसमेत राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ भन्ने उदाहरण धनकुटा नगरपालिका–९, छिम्सुवाका किशोर भण्डारीको प्रयासले दिएको छ । देशका धेरै स्थानमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने र परम्परागत खेतीबाट किसानले पर्याप्त आम्दानी लिन नसकिरहेको अवस्थामा जस्तोसुकै मिल्किएको जमिनमा पनि मेहेनत गरी उहाँले राम्रो आम्दानी लिन सक्नुभएको छ ।

चारैतिर बालुवा नै बालुवा । न मलिलो माटो, न पर्याप्त पानीको सुविधा । सामान्यतया खेती गर्न कठिन मानिने तमोर नदीको बगर तर त्यही बगरमा अहिले हरियाली छाएको छ । लहरै फैलिएका ड्रागन फ्रुटका बोट, कतै फ्रुटले भरिन थालेका बिरुवा त कतै नयाँ बालीका लागि तयार पारिएका संरचना । कुनै बेला खेतीका लागि अनुपयुक्त मानिने यही जमिन अहिले आम्दानीको स्रोत बनेको छ ।
परम्परागत सोचभन्दा फरक ढङ्गले खेती गर्ने सोचाइ बनाएका भण्डारीले बालुवा र ढुङ्गाले भरिएको जमिनलाई व्यावसायिक कृषि उद्यमको आधार बनाउनु भएको छ । उहाँको प्रयासले खेती गर्न उर्वर जमिन नै चाहिन्छ भन्ने मान्यतालाई पनि चुनौती दिएको छ । तीन वर्षअघि भण्डारीले तमोर नदीको बगरमा ड्रागन फ्रुट खेती सुरु गर्नुभएको थियो । सुरुमा करिब पाँच रोपनी क्षेत्रफ्रुटमा ड्रागन फ्रुटका बिरुवा लगाउनुभएका उहाँले करिब ३०० बिरुवाबाट खेतीको सुरुआत गरेको बताउनुभएको छ । सुक्खा तथा बलौटे जमिनमा पनि उत्पादन लिन सकिने सम्भावना देखेपछि उहाँले यो खेती रोजेको बताउनुभयो ।
सुरुआतमा नयाँ बाली भएकाले उत्पादन र बजार दुवैको चुनौती थियो तर उत्पादन हुन थालेपछि बजारमा राम्रो माग देखियो । ड्रागन फ्रुटको मूल्यसमेत राम्रो पाइएपछि उहाँको आत्मविश्वास बढ्दै गयो । त्यसपछि खेती विस्तार गर्ने योजना बनाएर अहिले ड्रागन फ्रुट खेतीलाई करिब नौ रोपनी क्षेत्रफ्रुटमा विस्तार गरेको भण्डारी बताउनुहुन्छ । ड्रागन फ्रुट खेतीबाट सुरु भएको उहाँको कृषि यात्रा अहिले बहुबाली खेतीसम्म पुगेको छ । एउटै बालीमा निर्भर हुँदा जोखिम बढी हुने र वर्षभरि नियमित आम्दानी गर्न कठिन हुने भएकाले उहाँले जमिनको प्रकृति तथा हावापानीअनुसार विभिन्न फ्रुटफूल र तरकारी खेती विस्तार गरेको बताउनुभयो ।
हाल उहाँले करिब पाँच रोपनीमा ५०० बोट एप्पल बयर खेती गरेको बताउनुभएको छ । त्यस्तै, करिब १५ रोपनी क्षेत्रमा स्थानीय मालभोग जातको केरा खेती विस्तार गर्नुभएका भण्डारीले यसवर्ष जी–नाइन जातको केरा पनि परीक्षणका रुपमा लगाउनुभएको छ । त्यसैगरी म्याकाडेमिया, आँप, एभोकाडो र टमाटर खेतीसमेत गर्नुभएको छ । बगरको जमिनदेखि माथिल्लो भागसम्म उपलब्ध क्षेत्रलाई उपयोग गर्दै उहाँ विभिन्न बालीको सम्भावना परीक्षण गरिरहेको बताउनुहुन्छ ।
ड्रागन फ्रुटले दिलायो कृषिमा लाग्ने प्रेरणा
भण्डारीका लागि ड्रागन फ्रुट खेती व्यावसायिक कृषिको पहिले खुड्किलो बनेको छ । सुरुमा नयाँ बालीका रुपमा लगाइएको ड्रागन फ्रुट अहिले आम्दानीको महत्वपूर्ण आधार बनेको उहाँको भनाइ छ । ड्रागन फ्रुटले सुरुका दिनमा बजारमा राम्रो मूल्य पाएको भण्डारी बताउनुहुन्छ । उत्पादन सुरु हुँदा प्रतिकिलो ५०० रुपैयाँसम्म बिक्री भएको थियो ।
अहिले सिजन र बजारको अवस्थाअनुसार प्रतिकिलो २५० देखि ३०० रुपैयाँसम्म बिक्री भइरहेको उहाँको भनाइ छ । उत्पादन खरिद गर्न ग्राहक तथा व्यापारीहरू खेतीस्थलमै आउने गरेका छन् । यसले बजार खोज्दै विभिन्न स्थानमा पुग्नुपर्ने झन्झटसमेत कम गरेको छ । उत्पादनको गुणस्तर र मागका कारण बगानमै आएर फ्रुट खरिद गर्ने ग्राहक बढेको उहाँ बताउनुहुन्छ । ड्रागन फ्रुटको बजार सम्भावना देखेपछि नै आफूले अन्य फ्रुटफूल तथा तरकारी खेतीमा समेत लगानी बढाएको भण्डारीको भनाइ छ ।
धनकुटामा पछिल्लो समय सुख्खाग्रस्त तथा कम पानी हुने क्षेत्रमा पनि ड्रागन फ्रुट खेतीप्रति किसानको आकर्षण बढ्दै गएको छ । धनकुटा नगरपालिका र साँगुरीगढी गाउँपालिकाका विभिन्न क्षेत्रमा यसको खेती विस्तार हुन थालेको छ । परम्परागत बालीबाट अपेक्षित आम्दानी लिन नसकेका किसानले वैकल्पिक खेतीका रुपमा ड्रागन फ्रुटलाई लिन थालेका छन् । जमिनको प्रकृति र हावापानीअनुसार उपयुक्त प्रविधि अपनाउनसके कम पानी हुने क्षेत्रमा समेत व्यावसायिक खेती गर्न सकिने सम्भावना रहेको कृषि ज्ञान केन्द्र धनकुटाले जनाएको छ ।
केन्द्रले व्यावसायिक खेती गर्ने किसानलाई प्रोत्साहन गर्दै आएको जनाएको छ । विगतमा अनुदानका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको र अहिले किसानलाई आवश्यकताअनुसार विशेषज्ञ सेवा तथा प्राविधिक परामर्श उपलब्ध गराउँदै आएको कृषि ज्ञान केन्द्र धनकुटाका प्रमुख नगेन्द्र राना मगरले बताउनुभयो । उहाँले चालु आर्थिक वर्षबाट अनुदानका कार्यक्रम सञ्चालनको तयारीमा रहेको पनि जानकारी दिनुभयो ।
बाली विविधीकरणबाट आम्दानी बढाउने योजना
कृषिमा एउटै बालीमा निर्भर हुँदा उत्पादनमा समस्या आए आम्दानी प्रभावित हुनसक्छ । त्यसैले भण्डारीले विभिन्न समयमा उत्पादन दिने फलफूल तथा तरकारीलाई प्राथमिकता दिएको बताउनुभएको छ । ड्रागन फ्रुटपछि एप्पल बयर खेती सुरु गर्नुभएका उहाँले अहिले त्यसका करिब पाँच सय बोट हुर्काइरहनु भएको छ । एप्पल बयरका बोटको आकार र उमेर बढ्दै जाँदा उत्पादन पनि बढ्ने अपेक्षा उहाँको छ । नयाँ लगाइएका बालीले आगामी दुईदेखि चार वर्षभित्र राम्रो उत्पादन दिने विश्वास रहेको उहाँले बताउनुभयो ।
केरा खेतीमा पनि उहाँले नयाँ जातको परीक्षण गरिरहेको बताउनुभयो । स्थानीय मालभोग जातसँगै जी–नाइन जातको केरा लगाएर उत्पादनको सम्भावना बुझ्ने प्रयास गर्नुभएको भण्डारीले बताउनुभयो । त्यस्तै, म्याकाडेमिया र एभोकाडो खेतीलाई पनि भविष्यको आम्दानीको आधार बनाउने उहाँको योजना छ । तरकारी खेतीतर्फ टमाटरलाई प्राथमिकता दिनुभएका भण्डारीले यसअघि करेला खेतीको अनुभव पनि लिनुभएको थियो तर करेला उत्पादनमा बढी मिहेनत गर्नुपर्ने र बजारको समस्या हुने भएकाले त्यसबाट अपेक्षित आम्दानी लिन नसकेको उहाँको अनुभव छ ।
सिँचाइ व्यवस्थापनमा सहयोग
तमोर नदीको बगरमा खेती विस्तार गर्दा सबैभन्दा ठूलो चुनौती सिँचाइ व्यवस्थापन हो । बलौटे जमिनमा पानी टिकाउन कठिन हुने भएकाले नियमित सिँचाइको व्यवस्था नगरी व्यावसायिक खेती सम्भावना नहुने भएको छ । यसलाई ध्यानमा राखेर भण्डारीले सिँचाइको व्यवस्थापन गरेको बताउनुभएको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (युएनडिपी)को आर्थिक सहयोग र पर्डेप नेपाल धनकुटाको प्राविधिक सहयोगमा सिँचाइका लागि पोखरी निर्माण गरिएको छ । यसबाट खेतीका लागि आवश्यक पानी व्यवस्थापन गर्न सहज भएको छ । सोही सहयोग तथा सहजीकरणमा केरा खेतीसमेत विस्तार गरिएको हो । भण्डारीको कृषि उद्यमबाट केही स्थानीय व्यक्तिले रोजगारीसमेत पाएका छन् । खेती विस्तारसँगै कामदारको आवश्यकता बढेको छ । सामान्यतया रोजगारीको खोजीमा अन्यत्र जाने युवाका लागि आफ्नै ठाउँमा कृषि व्यवसायमार्फत अवसर सिर्जना गर्न सकिने उहाँले बताउनुभयो ।
अहिले कृषि व्यवसायबाट वार्षिक १५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी भइरहेको भण्डारीले बताउनुभयो । विभिन्न बालीको उत्पादन बढ्दै जाँदा आम्दानीसमेत बढ्ने उहाँको भनाइ छ । अहिले लगाइएका एप्पल बयर, म्याकाडेमिया, एभोकाडो र अन्य फ्रुटफूलका बोटले पूर्ण उत्पादन दिन थालेपछि कृषि व्यवसायलाई थप ठूलो आकारमा विस्तार गर्न सकिने उहाँले बताउनुभयो । आगामी दुईदेखि चार वर्षभित्र वार्षिक दुईदेखि चार करोड रुपैयाँसम्मको कारोबार पु¥याउने लक्ष्य रहेको भण्डारीले बताउनुभयो । त्यसका लागि अहिले नै विभिन्न जातका फ्रुटफूल तथा तरकारी खेती विस्तार गर्दै बजारको सम्भावना खोजिरहेको उहाँले बताउनुभयो ।