असोज १९, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन समारोह केवल पार्टीको नयाँ नेतृत्व चयनको औपचारिक सुरुवातमा सीमित रहेन । खुलामञ्चमा आयोजित समारोहमा देखिएको दृश्य, नेताहरूबीचको सवाल–जवाफ र विभिन्न दलका शीर्ष नेताहरूले व्यक्त गरेका धारणाले कांग्रेसको आन्तरिकसँगै मुलुकको समग्र राजनीतिक दिशामाथि पनि बहस जन्माएको छ ।
‘परम्पराको सम्मान र परिवर्तनको संकल्पः समुन्नत नेपालका लागि सबल कांग्रेसको विकल्प’ भन्ने नाराका साथ सुरु भएको महाधिवेशनमा सबैभन्दा बढी चर्चामा भने पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको अनुपस्थिति रह्यो ।
देउवाका लागि राखिएको खाली कुर्सी
महाधिवेशनको उद्घाटन पूर्वसभापति देउवाले गर्ने अपेक्षा कांग्रेसका नेता–कार्यकर्तामा थियो । तर, उनी उपस्थित भएनन् र आउने वाचा पनि गरेका थिएनन् । त्यसैले सभापति गगनकुमार थापाले गमलाको बिरुवामा जल सिञ्चन गर्दै तथा पूर्वसभापतिहरूको तस्बिरमा माल्यार्पण गरेर महाधिवेशनको औपचारिक उद्घाटन गरे ।
थापाले आफ्नो सम्बोधनका क्रममा देउवाका लागि कुर्सी खाली राखिएको तर उनी उपस्थित नभएको उल्लेख गरे । देउवालाई औपचारिक निम्ता गरिएको वा नगरिएको भन्ने विषयमा भने उनले स्पष्ट पारेनन् । यसले कांग्रेसभित्र देखिँदै आएको आन्तरिक मतभेद र शक्ति संघर्षलाई उद्घाटन समारोहकै मञ्चमा प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्यो ।
देउवा पक्षको उल्लेख्य सहभागिता नदेखिनु र सभापति थापाले नयाँ पुस्ता तथा परिवर्तनको भाषालाई प्राथमिकता दिनुले १५औँ महाधिवेशन कांग्रेसको पुस्तान्तरण र राजनीतिक पुनर्संरचनाको प्रयासका रूपमा अघि बढेको संकेत दिएको छ । कांग्रेसको एउटा पक्ष वाहिर रहँदा आगामी राजनीतिक भविष्यबारे भने अन्योलता देखिन्छ ।
‘म्युजिकल चियर’बाट असन्तुष्ट जनता
सभापति थापाले आफ्नो सम्बोधनमा नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि दोहोरिँदै आएको नेतृत्व प्रवृत्तिमाथि कडा टिप्पणी गरे ।
प्रधानमन्त्री बनेका व्यक्ति फेरि प्रधानमन्त्री बन्न खोज्ने, नेता बनेका व्यक्ति पुनः नेतृत्वमा दोहोरिने र मन्त्री बनेका व्यक्ति पटक–पटक सत्तामा पुगिरहने प्रवृत्तिले राजनीतिलाई ‘म्युजिकल चियर’ जस्तो बनाएको उनको निष्कर्ष थियो ।
थापाका अनुसार यही प्रवृत्तिले जनतामा सबै राजनीतिक दल र नेता उस्तै हुन् भन्ने धारणा बनायो । राजनीतिप्रतिको बढ्दो वितृष्णा र असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति २०८२ को भदौ २३ र २४ गतेका घटनामा देखिएको उनको भनाइ थियो ।
थापाको यो अभिव्यक्ति कांग्रेसभित्रको नेतृत्व परिवर्तनको बहस मात्र नभइ, समग्र नेपाली राजनीतिमा पुस्तान्तरण र नयाँ राजनीतिक संस्कारको आवश्यकतामाथिको स्वीकारोक्ति पनि जस्तो देखिन्छ ।
रवि लामिछानेको सन्देश : सरकार चुनावबाट मात्रै बदलौँ
समारोहमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेले भने फरक कोणबाट राजनीतिक स्थिरताको विषय उठाए ।
उनले सरकार ढल्ने हल्लाको पछि नलाग्न आग्रह गर्दै सरकार परिवर्तनको माध्यम निर्वाचन मात्र हुनुपर्ने धारणा राखे ।
आन्दोलनबाट सरकार ढाल्ने परम्पराले लोकतन्त्रलाई बलियो नबनाउने भन्दै उनले जनमतबाट बनेको सरकार र निर्वाचनको परिणामको सम्मान गर्न राजनीतिक दलहरूलाई आग्रह गरे ।
प्रचण्डको ‘निरन्तरतामा क्रमभङ्ग’ प्रशंसा
नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले गगन थापाको नेतृत्वलाई ‘निरन्तरतामा क्रमभङ्ग’ का रूपमा चित्रित गरे ।
थापाले कांग्रेसलाई नयाँ इतिहासतर्फ डोर्याएको भन्दै प्रचण्डले उनलाई बधाई दिए । उनले आफू दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा काम गरेका थापालाई त्यतिबेलादेखि नै देशको नेतृत्व गर्न सक्ने व्यक्तिका रूपमा हेरेको स्मरण गरे । प्रचण्डले थापालाई अघि बढ्न आग्रह गर्दै आफूहरू साथमा रहेको बताए ।
तर, प्रचण्डको सम्बोधनमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि थियो, नयाँ र पुरानो पुस्ताबीच विभाजन सिर्जना नगरी दुवै पुस्तालाई समेटेर अघि बढ्नुपर्ने उनको आग्रह । यसले कांग्रेसको पुस्तान्तरण बहसमा ‘पुरानो पुस्ताको पूर्ण बहिर्गमन’ भन्दा ‘पुस्ता सहकार्य’ को बाटो खोज्नुपर्ने संकेत जस्तो देखिन्छ ।
एमाले : कांग्रेससँग सहकार्यको संकेत
नेकपा एमालेका महासचिव शंकर पोखरेलले लोकतन्त्र, सार्वभौमसत्ता, विकास र समृद्धिको पक्षमा कांग्रेससँग मिलेर काम गर्न एमाले तयार रहेको बताए ।
देशमा बढ्दो प्राकृतिक विपत्ति, जलवायु परिवर्तनको जोखिम र लोकतन्त्रको अवस्थाप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै उनले राष्ट्रियताको प्रश्नमा राजनीतिक दलहरू एक ठाउँमा उभिनुपर्ने बताए ।
उनको सम्बोधनमा विगतमा लोकतन्त्रका लागि विभिन्न राजनीतिक शक्ति मिलेको इतिहास स्मरण गर्दै पुनः सामूहिक रूपमा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो ।
राजेन्द्र लिङ्देनको प्रश्न : समस्या व्यक्ति मात्रै होइन
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले भने नेपाली राजनीतिमा समस्या केवल व्यक्तिमा सीमित नरहेको तर्क गरे । जनतामा नेता र राजनीतिप्रतिको वितृष्णा अझै कायमै रहेको र राजनीतिक अवस्था झन् जटिल बन्दै गएको उनको भनाइ थियो । लङ्देनले ‘मान्छे फेरेर मात्रै समस्या समाधान नहुने’ भन्दै शासन व्यवस्था र संविधानमै समस्या रहेको दाबी गरे ।
बाबुरामको संकेत : पुरानो ढाँचा अब पर्याप्त छैन
पूर्वप्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईले २१औँ शताब्दीको बदलिँदो विश्व परिवेशअनुसार राजनीतिक दलहरूले आफ्नो शैली र संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने बताए । तीव्र रूपमा बदलिरहेको विश्वमा राजनीतिक दलहरू पुरानै ढाँचामा सीमित भएर बस्न नसक्ने उनको भनाई थियो ।
अधिकारको प्रश्नमा थारु प्रतिनिधित्व
राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीका संस्थापक तथा संरक्षक रेशमलाल चौधरीले संविधानमा अधिकार सुनिश्चित भए पनि व्यवहारमा कार्यान्वयन हुन नसकेको प्रश्न उठाए ।
उनले संविधान निर्माणमा कांग्रेसको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै संविधानमा लेखिएका अधिकार व्यवहारमै सुनिश्चित हुनुपर्ने बताए । उनले कांग्रेस सभापति गगन थापासमक्ष थारु समुदायको राज्यका महत्वपूर्ण निकायमा प्रतिनिधित्वबारे प्रत्यक्ष प्रश्नसमेत गरे ।
महाधिवेशनको केन्द्रमा युवा पुस्ता
महाधिवेशनमा सहभागी प्रतिनिधिहरूको ठूलो अपेक्षा भने युवा पुस्ताको बढ्दो सहभागिताप्रति देखिन्छ । पार्टीको संगठन र नेतृत्वमा नयाँ पुस्तालाई पर्याप्त अवसर दिनुपर्ने आवाज महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूबाट उठेको छ । महामन्त्रीका उम्मेदवार डा.सन्तोष उपाध्यायले १५औँ महाधिवेशनलाई नेपाली राजनीतिमा परिवर्तनको बिगुल फुक्ने अवसरका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
उनका अनुसार कांग्रेसले विगतमा राजनीतिक तथा राज्यसत्ताको नेतृत्व गरे पनि पछिल्लो समय आफ्नो राजनीतिक लय गुमाएको छ । त्यो लय पुनः स्थापित गर्न महाधिवेशन निर्णायक बन्नुपर्ने उनको धारणा छ ।
पत्रकारको नजरमा : कांग्रेसले अब आफ्नो ‘स्ट्यान्ड’ स्पष्ट गर्नुपर्ने
महाधिवेशनको राजनीतिक अर्थबारे पत्रकार जगत नेपालले अहिलेको राजनीतिक तरलतालाई विशेष रूपमा औँल्याएका छन् ।
ठूलो बहुमतको सरकार भए पनि संसद् प्रभावकारी बन्न नसकेको र आगामी राजनीति कुन दिशामा जाने भन्ने स्पष्ट नभएको अवस्थामा कांग्रेसले विपक्षी दलका रूपमा आफ्नो राजनीतिक धारणा प्रस्ट पार्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए ।
आठ दशक लामो इतिहास बोकेको कांग्रेसले महाधिवेशनबाट गर्ने निर्णयले पार्टीको मात्र नभई नेपालको भावी राजनीतिको दिशासमेत प्रभावित पार्न सक्ने उनको विश्लेषण छ ।
पत्रकार दामोदरप्रसाद दवाडीले पनि बाढीपहिरोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिका बीच देशभरबाट प्रतिनिधि र शुभेच्छुकहरू काठमाडौं आइपुग्नुले कांग्रेसप्रतिको ऐतिहासिक आकर्षण अझै कायम रहेको देखाएको बताए ।
निष्कर्ष : महाधिवेशनको सफलता नेतृत्वमा होइन, दिशामा मापन हुनेछ
कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन समारोहले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न अगाडि सारेको छ, ‘कांग्रेसले केवल नेतृत्व बदल्ने हो कि राजनीतिक शैली पनि बदल्ने हो ’ ?
देउवाको अनुपस्थितिले पुरानो नेतृत्वसँगको सम्बन्ध र आन्तरिक एकताको प्रश्न उठाएको छ । गगन थापाको सम्बोधनले पुस्तान्तरण र राजनीतिक संस्कार परिवर्तनको आवश्यकता औँल्याएको छ । प्रचण्डले नयाँ र पुरानो पुस्ताबीच सहकार्यको सन्देश दिएका छन् भने एमाले, रास्वपा, राप्रपा र अन्य दलका नेताहरूले लोकतन्त्र, राजनीतिक स्थिरता, राष्ट्रिय सहमति र शासन व्यवस्थामाथि आ–आफ्ना प्रश्न उठाएका छन् ।
यस अर्थमा १५औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल नयाँ पदाधिकारी चयन गर्ने प्रक्रिया नभएर यो कांग्रेसले आफ्नो विगतलाई कसरी हेर्छ, वर्तमान राजनीतिक संकटलाई कसरी बुझ्छ र आगामी नेपालको राजनीतिमा आफूलाई कुन भूमिकामा स्थापित गर्न चाहन्छ भन्ने निर्धारण गर्ने अवसर पनि हो ।
महाधिवेशनबाट युवा नेतृत्वको प्रतिनिधित्व बढ्यो, आन्तरिक विवाद व्यवस्थापन भयो र विपक्षी दलका रूपमा स्पष्ट राजनीतिक धारणा निर्माण भयो भने यसले कांग्रेसलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ । तर नेतृत्व परिवर्तन मात्र भयो र पुरानै राजनीतिक संस्कार दोहोरियो भने ‘परिवर्तन’को नाराले अपेक्षित अर्थ नदिन सक्छ ।
त्यसैले कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको वास्तविक परीक्षा कसले नेतृत्व पायो भन्नेमा भन्दा नेतृत्वले कांग्रेसलाई कुन दिशामा लैजान्छ भन्नेमा हुनेछ ।
