हरेक वर्ष मे २२ का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस मनाइन्छ । यो दिवस पृथ्वीमा रहेका वनस्पति, जनावर, सूक्ष्म जीव तथा सम्पूर्ण प्राकृतिक प्रणालीको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले मनाइने गरिन्छ । जैविक विविधता भन्नाले पृथ्वीमा पाइने जीवजन्तु, वनस्पति, पर्यावरणीय प्रणाली तथा तिनका आनुवंशिक भिन्नताहरूको समग्र रूपलाई बुझिन्छ । मानव जीवन, कृषि, स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत र वातावरणीय सन्तुलन जैविक विविधतामै निर्भर रहेको हुन्छ ।
विश्व वातावरण संरक्षणका लागि जैविक विविधताको महत्व अत्यन्त ठूलो छ । वन, हिमाल, नदी, ताल, समुद्र, चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तुले पृथ्वीको पर्यावरणीय चक्रलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छन् । यदि जैविक विविधता नष्ट भयो भने मानव अस्तित्वसमेत संकटमा पर्न सक्छ । अक्सिजन उत्पादनदेखि पानीको शुद्धीकरण, माटो संरक्षणदेखि मौसम सन्तुलनसम्म प्रकृतिले दिएका सेवाहरू अमूल्य छन् ।
नेपाल जैविक विविधताको दृष्टिले अत्यन्त धनी देश मानिन्छ । सानो भूगोल भए पनि हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले यहाँ हजारौँ प्रकारका वनस्पति तथा जीवजन्तुलाई आश्रय दिएको छ । विश्वको कुल भूभागको सानो हिस्सा ओगटेको नेपालमा दुर्लभ वन्यजन्तु जस्तै एकसिंगे गैँडा, पाटेबाघ, हिमचितुवा, रेडपाण्डा तथा विभिन्न प्रजातिका चराहरू पाइन्छन् । नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र तथा सामुदायिक वन कार्यक्रम जैविक विविधता संरक्षणका सफल उदाहरण मानिन्छन् ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा जैविक विविधता तीव्र रूपमा संकटमा परेको छ । वन फँडानी, अव्यवस्थित शहरीकरण, उद्योगबाट हुने प्रदूषण, अवैध शिकार, नदी तथा जलस्रोतको दोहन, डढेलो, प्लास्टिक प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन यसको प्रमुख कारण बनेका छन् । तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, हिमनदी पग्लिनु तथा सुख्खा बढ्दै जाँदा वनस्पति र वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान नष्ट हुँदै गएको छ ।
जलवायु परिवर्तनले जैविक विविधतामा गम्भीर असर पारेको छ । हिमाली क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ जीवजन्तु विस्थापित भइरहेका छन् भने तराई क्षेत्रमा बाढी, डुबान र तापक्रम वृद्धिले पारिस्थितिक प्रणालीलाई कमजोर बनाएको छ । वायु तथा जल प्रदूषणले नदीमा पाइने माछा र अन्य जलचरको अस्तित्व संकटमा परेको छ । यसले अन्ततः मानव समुदायको स्वास्थ्य, कृषि उत्पादन र जीवनशैलीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ ।
जैविक विविधताको संरक्षणका लागि विश्वस्तरमा विभिन्न प्रयासहरू भइरहेका छन् । सन् १९९२ मा ब्राजिलको रियो सम्मेलनबाट सुरु भएको जैविक विविधता महासन्धी (Convention on Biological Diversity – CBD) ले पृथ्वीको जैविक सम्पदा संरक्षण, यसको दिगो उपयोग तथा प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त लाभको न्यायोचित बाँडफाँडलाई प्राथमिकता दिएको छ । यसै अन्तर्गत सन् २०३० सम्मका लागि “३० बाइ ३०” लक्ष्य अघि सारिएको छ, जसअनुसार पृथ्वीको कम्तीमा ३० प्रतिशत भूभाग र समुद्री क्षेत्र संरक्षण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।
नेपाल सरकारले पनि वन तथा वातावरण मन्त्रालयमार्फत राष्ट्रिय निकुञ्ज विस्तार, सामुदायिक वन प्रवर्द्धन, वन्यजन्तु संरक्षण, वातावरणीय शिक्षा तथा हरित अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ । सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले स्थानीय स्तरमा वन संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । विद्यालय, सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक संस्थाहरूले पनि जनचेतना फैलाइरहेका छन् ।
निजी क्षेत्रले समेत वातावरणमैत्री उद्योग, वृक्षारोपण, प्लास्टिक न्यूनीकरण तथा हरित ऊर्जा प्रयोगमा जोड दिन थालेको छ । पछिल्लो समय युवापुस्तामा वातावरण संरक्षणप्रति चासो बढ्नु सकारात्मक पक्ष हो ।
अन्ततः जैविक विविधता केवल वन्यजन्तु वा जंगलको विषय मात्र होइन, यो सम्पूर्ण मानव सभ्यता र भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न हो । प्रकृतिको संरक्षण बिना मानव जीवन सुरक्षित रहन सक्दैन । त्यसैले सरकार, निजी क्षेत्र, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिक सबैले साझा जिम्मेवारीका साथ प्रकृति संरक्षणमा जुट्नु आजको आवश्यकता बनेको छ ।
