• २०८३ मङ्सिर ५ गते शुक्रवार

विश्वशक्ति सहअस्तित्व र भाइचारातर्फ, कूटनीतिक इतिहासमा एउटा असाधारण दृश्य

खबर२४ नेपाल पढ्न लाग्ने समय : ५ मिनेट

मंसिर ४, काठमाडौं । सन् २०२६ नोभेम्बर १८ मा चीनको सेन्जेनमा आयोजित एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग संगठन (एपीइसी)को आर्थिक नेताहरूको बैठकले विश्व कूटनीतिमा एउटा असाधारण दृश्य प्रस्तुत गरेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प चीन पुग्दा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ आफैँ विमानस्थलमा उपस्थित भएर उनको स्वागत गर्नु सामान्य औपचारिकताभन्दा माथिको कूटनीतिक संकेत थियो। सी जिनपिङले कुनै विदेशी राष्ट्रप्रमुखलाई चीनको विमानस्थलमा यसरी व्यक्तिगत रूपमा स्वागत गरेको यो पहिलो अवसर भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्। यसअघि सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि अमेरिकाको विमानस्थलमा सी जिनपिङलाई स्वागत गरेका थिए। यसरी पारस्परिक सम्मानको कूटनीतिक अभ्यासले विश्वका दुई प्रतिस्पर्धी शक्तिबीच सम्बन्ध सुधारको सम्भावनालाई नयाँ ढङ्गले उजागर गरेको छ ।

यसै सम्मेलनमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको उपस्थिति र ट्रम्पसँगको हात मिलाइले पनि विश्वको ध्यान आकर्षित गरेको छ। चीन, अमेरिका र रुसका राष्ट्रप्रमुखहरू एउटै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उपस्थित भएर आपसी संवाद र विश्वव्यवस्थाका विषयमा छलफल गर्ने वातावरण बन्नु आफैँमा महत्त्वपूर्ण घटना हो। तीनै नेताको संयुक्त उपस्थितिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा संवादको आवश्यकता र कूटनीतिक सहअस्तित्वको सम्भावनालाई पुनः चर्चाको केन्द्रमा ल्याएको छ। तर यस घटनालाई केवल तीन नेताबीचको आत्मीयता वा व्यक्तिगत मित्रताको दृश्यका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक महत्त्व विश्व राजनीतिमा बढ्दै गएको तनाव, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, सैन्य शक्ति विस्तार र प्रविधिमाथिको नियन्त्रणको होडका बीच पनि संवादको ढोका खुला रहनुमा छ। शक्ति राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्ध केवल अविश्वास र टकरावमा आधारित रहनुपर्छ भन्ने छैन भन्ने सन्देश यसले दिएको छ।

प्रतिस्पर्धाको इतिहास र सहकार्यको आवश्यकता

दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्व राजनीति लामो समयसम्म दुई ध्रुवमा विभाजित रह्यो। अमेरिका नेतृत्वको पुँजीवादी शक्ति समूह र तत्कालीन सोभियत संघ नेतृत्वको समाजवादी शक्ति समूहबीचको वैचारिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा सैन्य प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई शीतयुद्धको अवस्थामा पु¥यायो। प्रत्यक्ष युद्ध नभए पनि आणविक हतियारको विस्तार, सैन्य गठबन्धन, जासुसी गतिविधि, क्षेत्रीय द्वन्द्व र राजनीतिक हस्तक्षेपले विश्वलाई निरन्तर भयको वातावरणमा राख्यो।सोभियत संघको विघटनपछि अमेरिका एकछत्र विश्वशक्तिका रूपमा स्थापित भयो। तर समयक्रममा चीनको आर्थिक विकास, औद्योगिक क्षमता, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधिगत प्रगति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा बढ्दो प्रभावले विश्व शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्यायो। अर्कोतर्फ रुसले आफ्नो सैन्य क्षमता, ऊर्जा स्रोत, भूराजनीतिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक उपस्थितिमार्फत विश्व राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण स्थान कायम राख्दै आएको छ।

आजको विश्वमा अमेरिका, चीन र रुसबीचको सम्बन्ध केवल तीन राष्ट्रको आपसी सम्बन्धको विषय होइन। यसको प्रभाव विश्व अर्थतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ऊर्जा सुरक्षा, आणविक हतियार नियन्त्रण, क्षेत्रीय स्थिरता र विश्वव्यापी प्रविधि विकाससम्म फैलिएको छ । त्यसैले यी तीन शक्ति राष्ट्रबीचको संवादले विश्वका अन्य राष्ट्रहरूको भविष्यसमेत प्रभावित पार्न सक्छ। अहिले विश्वले भोगिरहेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती शक्ति राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रण गर्ने विश्वसनीय संयन्त्रको अभाव पनि हो। व्यापार युद्ध, आर्थिक प्रतिबन्ध, प्रविधिगत अवरोध, सैन्य गठबन्धन र भूभागीय विवादले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई जटिल बनाइरहेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा उच्चस्तरीय संवाद र पारस्परिक सम्मानको वातावरण निर्माण हुनु सकारात्मक सम्भावनाको संकेत हो।

प्रविधिको विकास र मानवताको संकट

आज मानव सभ्यता विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व युगमा प्रवेश गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, स्वचालित उत्पादन प्रणाली, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, जैविक प्रविधि, क्वान्टम कम्प्युटिङ र अत्याधुनिक सञ्चार प्रणालीले मानव जीवनका परम्परागत सीमाहरू भत्काइरहेका छन्। केही दशकअघिसम्म कल्पनाको विषय मानिएका प्रविधिहरू आज दैनिक जीवनका अभिन्न हिस्सा बन्न थालेका छन्।तर यही विकाससँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि जन्मिएको छ—मानवले निर्माण गरेको प्रविधि अन्ततः मानवकै नियन्त्रणमा रहन्छ कि प्रविधिको प्रतिस्पर्धाले मानवतालाई नै कमजोर बनाउँदै लैजान्छरु विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेमिकन्डक्टर, अन्तरिक्ष प्रविधि, साइबर सुरक्षा र सैन्य स्वचालनमा अग्रता हासिल गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। प्रविधि आर्थिक समृद्धिको आधार मात्र नभई राष्ट्रिय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तारको प्रमुख साधनसमेत बनिरहेको छ। यसले वैज्ञानिक उपलब्धिलाई मानव कल्याणमा प्रयोग गर्नेभन्दा रणनीतिक प्रभुत्व कायम गर्ने होडलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ।

प्रविधि आफैँमा मानवताको शत्रु होइन। यसको प्रयोगको उद्देश्य, नैतिकता र नियन्त्रण प्रणालीले त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले रोग पहिचान, शिक्षा, कृषि, अनुसन्धान र उत्पादनमा अभूतपूर्व योगदान पु¥याउन सक्छ। तर यही प्रविधि युद्ध सञ्चालन, निगरानी, गलत सूचना प्रसार र विनाशकारी हतियार निर्माणमा प्रयोग भएमा मानव सभ्यताका लागि गम्भीर जोखिम बन्न सक्छ। त्यसैले विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूले प्रविधिलाई प्रभुत्वको हतियार होइन, साझा मानव समृद्धिको साधन बनाउने सहमति निर्माण गर्न आवश्यक छ। अमेरिका, चीन र रुसबीचको संवाद यस दिशामा अगाडि बढ्न सकेमा त्यसले सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ।

भाइचाराको सम्बन्ध र विश्वशान्तिको सम्भावना

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा भाइचारा भन्नाले सबै राष्ट्रबीच समान विचार, समान राजनीतिक व्यवस्था वा समान आर्थिक प्रणाली हुनु होइन। यसको वास्तविक अर्थ फरक विचार, फरक स्वार्थ र फरक राष्ट्रिय पहिचान हुँदाहुँदै पनि एकअर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नु, विवादलाई संवादबाट समाधान गर्नु र साझा समस्यामा सहकार्य गर्नु हो। अमेरिका पुँजीवादी लोकतान्त्रिक प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छ। चीन समाजवादी राजनीतिक संरचनासहित राज्य निर्देशित बजार अर्थतन्त्रको अभ्यास गरिरहेको छ। रुसको आफ्नै राजनीतिक, आर्थिक र भूराजनीतिक विशेषता छ। यी तीन राष्ट्रका शासन प्रणाली, राष्ट्रिय स्वार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण समान छैनन्। तर फरक विचारधारा भएका राष्ट्रहरूबीच पनि सहकार्य सम्भव छ भन्ने मान्यता नै आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार बन्नुपर्छ।

तीन राष्ट्रका नेताहरू एउटै मञ्चमा उपस्थित हुनु र आपसी संवादको वातावरण निर्माण गर्नु यस अर्थमा सकारात्मक छ। यसले विश्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्ध केवल प्रतिस्पर्धा, दबाब र प्रतिशोधमा सीमित हुनु हुँदैन। पारस्परिक सम्मान, कूटनीतिक मर्यादा र साझा उत्तरदायित्व पनि त्यसका अनिवार्य पक्ष हुन्।विश्वशान्ति कायम गर्न आणविक हतियार नियन्त्रण, क्षेत्रीय युद्धको अन्त्य, आतंकवाद नियन्त्रण, ऊर्जा सुरक्षा, जलवायु परिवर्तनको सामना र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा न्यायपूर्ण व्यवहार आवश्यक छ। यीमध्ये कुनै पनि समस्या एउटै राष्ट्रले एक्लै समाधान गर्न सक्दैन। त्यसका लागि विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूबीच न्यूनतम साझा समझदारी अपरिहार्य छ।तर कूटनीतिक आत्मीयतालाई स्थायी शान्तिको प्रत्याभूति ठान्नु पनि उचित हुँदैन। युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको तनाव, ताइवानसम्बन्धी विवाद, दक्षिण चीन सागरको सुरक्षा चुनौती र आर्थिक प्रतिबन्धजस्ता विषय अझै समाधान भएका छैनन्। तीन राष्ट्रका नेताहरू एउटै मञ्चमा देखिनु एउटा सकारात्मक सुरुवात हुन सक्छ, तर त्यसको वास्तविक सफलता उनीहरूले गर्ने निर्णय र कार्यान्वयनबाट मात्र मापन हुनेछ।

Sharing

प्रतिक्रिया दिनुहोस