कात्तिक १, काठमाडौं । खुसी, उमङ्ग र पारिवारिक मिलनको प्रतीक दशैँ नेपालीको महान् चाड हो । तर, सबैका लागि दशैँ उत्तिकै खुसीको पर्व बन्न सकेको छ त ? आजको मूख्य प्रश्न यो हो ।
दशैँ आयो ।
गाउँघरमा लिङ्गे पिङ हाल्ने, बाटोघाटो सफा गर्ने, घरआँगन लिपपोत गर्ने र नयाँ लुगा किन्ने चहलपहल सुरु भएको छ । रमाइलो छ गाउँघरको परिबेश पनि । बजारमा किनमेल गर्नेको भीड छ भने परदेशिएका नेपालीहरू घर फर्कने क्रम जारी छ । मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने, आशीर्वाद लिने र परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने रहर सबैमा हुन्छ । नेपाली समाजमा दशैँ केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानको महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो ।
तर, दशैँ कसरी मनाउन थालियो त ? यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व के छ ? बदलिँदो समाजमा यसका सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष के हुन् ? यी प्रश्नमा पनि विचार गर्न आवश्यक छ ।
दशैँ मनाउने परम्पराको सुरुवात:
दशैँ मनाउने परम्परा हिन्दू धर्मका प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ, पौराणिक कथा र परम्परासँग जोडिएको छ । यसको सुरुवात कहिले र कसरी भयो भन्ने विषयमा एउटै ऐतिहासिक निष्कर्ष छैन । तर, धार्मिक मान्यताअनुसार दशैँलाई असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अधर्ममाथि धर्मको विजयका रूपमा लिइन्छ ।
देवी दुर्गाले महिषासुर नामक असुरको वध गरी देवता र संसारलाई अन्यायबाट मुक्त गराएको पौराणिक कथासँग दशैँ जोडिएको छ । त्यसैले यसलाई शक्तिकी प्रतीक देवी दुर्गाको उपासनाको पर्वका रूपमा मनाइन्छ । त्यस्तै, रामायणको परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीसँग जोडिने गरिन्छ । यी कथाले मानिसलाई सत्य, साहस, न्याय र सदाचारको बाटोमा हिँड्न प्रेरित गर्छन् ।
घटस्थापनादेखि पूर्णिमासम्मको उल्लास:
नेपाली परम्परामा दशैँको औपचारिक सुरुवात घटस्थापनाबाट हुन्छ । यस दिन घर तथा पूजाकोठामा विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ । नौ दिनसम्म देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा आराधना गरिन्छ । यस अवधिलाई नवरात्र पनि भनिन्छ । फूलपातीका दिन घरघरमा तथा शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ। नेपाली परम्परामा फूलपाती भित्र्याउने चलनको विशेष महत्त्व छ । त्यसपछि महाअष्टमी र महानवमीमा देवी दुर्गाको विशेष पूजा गरिन्छ । कतिपय समुदायमा परम्पराअनुसार पशुबलि दिने चलनसमेत छ भने अन्य समुदायले फलफूल, नरिवल र अन्य प्रसाद चढाएर पूजा गर्छन् । धार्मिक आस्था र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजा गर्ने विधि फरक हुन सक्छ ।
विजयादशमीका दिन मान्यजनको हातबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ । घरका ज्येष्ठ सदस्यले परिवारका सदस्यलाई टीका लगाइदिँदै सुख, शान्ति, समृद्धि, दीर्घायु र सफलताको कामना गर्छन् । कतिपय परिवारमा दशमीकै दिन टीका लगाउने चलन छ भने कतिपयले कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका लगाउने परम्परा कायम राखेका छन् । त्यसैले दशैँको उत्सव एक दिनमा मात्र सीमित हुँदैन ।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व:
नेपाली समाजमा धर्म, संस्कृति, परम्परा र पारिवारिक सम्बन्धलाई जोड्ने काम गर्छ दशैंले । वर्षभरि काम, अध्ययन, व्यापार वा रोजगारीका कारण टाढा रहेका परिवारका सदस्य घर फर्कन्छन् । विदेशमा रहेका नेपालीसमेत सम्भव भएसम्म स्वदेश आएर परिवारसँग दशैँ मनाउन चाहन्छन् । मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान र पुस्तान्तरणको प्रतीक पनि हो । ठूलाबडाले सानालाई आशीर्वाद दिने र सानाले ठूलाबडाको सम्मान गर्ने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
दशैँमा मासु, भात, चिउरा, सेलरोटी, खीर, मिठाईलगायत विभिन्न परिकार बनाइन्छन् । गाउँघरमा पिङ खेल्ने, साथीभाइ भेट्ने र आफन्तसँग रमाइलो गर्ने चलन छ । बजार तथा यातायात क्षेत्रमा बढ्ने गतिविधिले अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउँछ । दशैँले सामाजिक मेलमिलाप, सहकार्य र आपसी सद्भाव बढाउने अवसर प्रदान गर्छ ।
सकारात्मक पक्षसँगै नकारात्मक असर:
दशैँका सकारात्मक पक्ष धेरै छन् । परिवारसँग भेटघाट, सम्बन्ध सुधार, संस्कृतिको संरक्षण, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकता यसको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन् । बालबालिकाले आफ्नो संस्कृति र परम्पराबारे सिक्ने अवसर पनि यही पर्वले दिन्छ ।
तर, दशैँका केही नकारात्मक पक्षलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । विशेषगरी आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका लागि दशैँ खुसीभन्दा बढी चिन्ताको कारण बन्न सक्छ । नयाँ लुगा, मीठोमसिनो खाना, दक्षिणा, उपहार र आवतजावतको खर्च जुटाउन नसक्दा उनीहरूमा मानसिक दबाब बढ्न सक्छ । अरूको देखासिकी गर्ने प्रवृत्तिले ऋण लिएर भए पनि खर्च गर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना गर्छ । चाडपर्व सकिएपछि ऋण तिर्न नसक्दा कतिपय परिवारको आर्थिक अवस्था झन् कमजोर बन्न पुग्छ ।
त्यस्तै, मदिराको अत्यधिक सेवन, जुवातास, झैझगडा, सवारी दुर्घटना र अनावश्यक खर्चले दशैँको खुसीलाई दुःखमा बदल्न सक्छ । पशुबलिका विषयमा पनि पशुकल्याण र मानवीय संवेदनालाई ध्यानमा राखेर बहस गर्न आवश्यक छ । परम्पराको सम्मान गर्दै हिंसा, फजुल खर्च र सामाजिक विकृतिलाई निरुत्साहित गर्न सकिन्छ ।
सबैको दशैँ खुसीमय कसरी बनाउने ?
दशैँ सम्पन्न व्यक्तिका लागि मात्र होइन, सबै नेपालीका लागि खुसीको पर्व बन्नुपर्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र विपन्न बालबालिकालाई सहयोग गर्नु हाम्रो सामाजिक दायित्व हो । छिमेकमा कोही अभावका कारण दुःखी छ भने उसलाई सहयोग गर्नु नै दशैँको वास्तविक भावना हो ।
दशैँ मनाउन ऋण लिनुभन्दा आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार खर्च गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । महँगा लुगा र उपहारभन्दा आत्मीयता, सम्मान र सद्भावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । मदिरा सेवन गरेर सवारी नचलाउने, जुवातासबाट टाढा रहने र परिवारका सबै सदस्यको भावनाको सम्मान गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।
निष्कर्ष:
दशैँ हाम्रो आस्था, संस्कृति, परम्परा र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको महान् पर्व हो । यसले सत्यको विजय, अन्यायको अन्त्य, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र पारिवारिक एकताको सन्देश दिन्छ । तर, पर्वको वास्तविक महत्त्व महँगा लुगा, भोजभतेर र देखावटी खर्चमा होइन, आपसी प्रेम, सद्भाव, सहयोग र मानवीय व्यवहारमा निहित छ ।
यस वर्षको दशैँमा टीका र जमरा ग्रहण गर्दै आफ्ना मान्यजनको आशीर्वाद लिऔँ । टाढिएका आफन्तसँग सम्बन्ध जोडौँ, दुःखी र विपन्नलाई सहयोग गरौँ र अनावश्यक खर्चबाट बचौँ । तब मात्र दशैँ सबै नेपालीका लागि खुसी, शान्ति र समृद्धिको पर्व बन्न सक्छ ।
दशैँले सबैको घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याओस् । सबै नेपालीको दशैँ शुभ रहोस् ।
