नागपञ्चमी नेपाली समाजमा श्रद्धा, विश्वास, संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो । हिन्दू पञ्चाङ्गअनुसार प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल पक्षको पञ्चमीका दिन नागपञ्चमी मनाइन्छ । यस दिन नाग अर्थात् सर्पलाई नागदेवताका रूपमा पूजा गरी परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सुरक्षा प्राप्त होस् भन्ने कामना पनि गरिन्छ । नेपालका विभिन्न समुदाय र भूगोलमा आ–आफ्नै परम्परा र विधिअनुसार यो पर्व मनाउने चलन छ ।
नागपञ्चमीका दिन विशेषगरी अष्टनागको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा छ । अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलिक, कर्कोटक र शङ्खपाललाई अष्टनागका रूपमा स्मरण गरिन्छ । घरको मूलढोका वा पूजास्थलमा नागको चित्र टाँस्ने, पूजा गर्ने, दूध, अक्षता, फूल, दुबो तथा प्रसाद चढाउने चलन नेपाली समाजमा प्रचलित छ । नागको पूजा गर्दा घरमा सर्पको भय नहुने, वर्षा राम्रो हुने तथा परिवारमा सुख–समृद्धि कायम रहने धार्मिक विश्वास पनि पाइन्छ ।
नागपञ्चमीको सम्बन्ध भगवान् शिवसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ । शिवजीको गलामा नागलाई आभूषणका रूपमा देखाइन्छ । त्यसैले नागलाई केवल विषालु जीवका रूपमा नभई शक्ति, संरक्षण, रहस्य र प्रकृतिको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ । शिवको आराधनासँगै नागको पूजा गर्नुले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पनि संकेत गर्दछ ।
पौराणिक मान्यताअनुसार नागहरूले पृथ्वीलाई धारण गरेका छन् भन्ने विश्वास पाइन्छ । शेषनागलाई भगवान् विष्णुको शय्याका रूपमा समेत वर्णन गरिएको छ । समुद्रमन्थनको कथामा वासुकी नागको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको पाइन्छ । यस्ता धार्मिक तथा पौराणिक कथाहरूले नागलाई नेपाली तथा भारतीय सभ्यताको धार्मिक चेतनामा विशेष स्थान दिएको देखाउँछन् ।
नागपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, प्रकृति र जैविक विविधताको संरक्षणको सन्देश दिने पर्व पनि हो । सर्पले खेतबारीमा मुसा तथा अन्य हानिकारक जीव नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ उ। त्यसैले सर्पलाई अन्धविश्वासका कारण मार्नुको सट्टा यसको प्राकृतिक भूमिकालाई बुझ्न आवश्यक छ । नागपूजाको मूल भावना पनि प्रकृतिमा रहेका जीवप्रति सम्मान र सहअस्तित्वको चेतना विकास गर्नु हो ।
आज आधुनिकताको प्रभावसँगै कतिपय परम्परामा परिवर्तन आएको छ । जीवित सर्पलाई समातेर प्रदर्शन गर्ने वा जबर्जस्ती दूध खुवाउनेजस्ता अभ्यासभन्दा नागको प्रतीकात्मक पूजा र सर्प संरक्षणतर्फ ध्यान दिनु उचित हुन्छ । धार्मिक आस्था कायम राख्दै जीवजन्तुप्रति करुणा र वातावरण संरक्षणको चेतना फैलाउनु नै नागपञ्चमीको आधुनिक अर्थ हुन सक्छ ।
यसरी हेर्दा नागपञ्चमी एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, आस्था, संस्कृति, प्रकृति र सहअस्तित्वको सुन्दर संगम हो । नागको पूजा गर्दै हामीले प्रकृतिमा रहेका हरेक जीवको आफ्नै महत्व हुन्छ भन्ने सन्देश पनि आत्मसात् गर्न सक्छौँ । परम्परालाई सम्मान गर्दै वैज्ञानिक चेतना र वातावरण संरक्षणलाई जोड्न सके नागपञ्चमी अझ अर्थपूर्ण र जीवनोपयोगी पर्व बन्न सक्छ ।
