मंसिर ३, काठमाडौँ । आज विश्व शौचालय दिवस । हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा विश्वभर मनाइने एक महत्त्वपूर्ण संयुक्त राष्ट्रसंघीय दिवस हो । विश्वव्यापी सरसफाइ सङ्कटको समाधान गर्न र सबैका लागि सुरक्षित शौचालय तथा स्वच्छ खानेपानीको पहुँच सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ। यस बर्ष “सरसफाइ र लैङ्गिक समानता” भन्ने मुल नाराका साथ याे दिवस मनाइदैँछ ।

सन् २००१ नोभेम्बर १९ मा सिंगापुरका समाजसेवी ज्याक सिमले ‘विश्व शौचालय सङ्गठन’को स्थापना गरेसँगै यस दिनलाई विश्व शौचालय दिवसका रूपमा मनाउन सुरु गरिएको हो। सरसफाइको महत्त्वलाई विश्वव्यापी एजेन्डा बनाउन सन् २०१३ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले नोभेम्बर १९ लाई आधिकारिक रूपमा ‘संयुक्त राष्ट्रसंघीय विश्व शौचालय दिवस’ घोषणा गरेको हो। त्यसयता ‘युएन-वाटर’ले यसको संयोजन गर्दै आएको छ।
सन् २०३० सम्ममा विश्वका सबै नागरिकलाई सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइको पहुँच पुर्याउने संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य नम्बर ६ हासिल गर्नु यसको मुख्य ध्येय हो। विश्वका अर्बौं मानिसहरू अझै पनि सुरक्षित शौचालयको पहुँचबाट वञ्चित छन् र खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्न बाध्य छन्। यसले निम्त्याउने रोगव्याधि र वातावरणीय प्रदूषणबारे चेतना फैलाउनु यसको उद्देश्य हो। विशेषगरी महिला, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि सुरक्षित, सफा र पहुँचयोग्य शौचालयको व्यवस्था गरी उनीहरूको आत्मसम्मान र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु।
शौचालय र सरसफाइको महत्त्व
जनस्वास्थ्यको रक्षा: सुरक्षित शौचालयको प्रयोगले हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड र जुका जस्ता पानीजन्य प्राणघातक रोगहरू फैलिनबाट रोक्छ। वातावरण संरक्षण: मानव मलमूत्रको उचित व्यवस्थापन नहुँदा भूमिगत जलस्रोत, नदीनाला र माटो प्रदूषित हुन्छ। व्यवस्थित सरसफाइ प्रणालीले पारिस्थितिक प्रणाली जोगाउन मद्दत गर्छ। आर्थिक र सामाजिक विकास: सरसफाइमा सुधार आउँदा बिरामी हुने दर घट्छ, जसले गर्दा औषधिउपचारमा हुने खर्च जोगिन्छ र विद्यालय तथा कार्यक्षेत्रमा उपस्थिति बढेर उत्पादकत्वमा वृद्धि हुन्छ।
नेपालले सरसफाइको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गर्दै वि.सं. २०७६ असोज १३ गते (सन् २०१९ सेप्टेम्बर ३०) दक्षिण एसियाकै पहिलो ‘खुला दिसामुक्त राष्ट्र’ घोषणा गरिसकेको छ। यद्यपि, सार्वजनिक स्थानहरूमा पर्याप्त, सफा र अपाङ्गमैत्री शौचालयको अभाव, ढल निकासको उचित व्यवस्थापन तथा पूर्ण सरसफाइको लक्ष्य हासिल गर्न अझै निरन्तर प्रयास आवश्यक छ।