हरेक वर्ष जुन ५ तारिखका दिन विश्वभर विश्व वातावरण दिवस (World Environment Day) मनाइन्छ। वातावरण संरक्षण, प्रदूषण नियन्त्रण तथा पृथ्वीलाई सुरक्षित राख्न जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले सन् १९७२ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले यस दिवसको सुरुआत गरेको हो।
वातावरण भनेको मानव, पशुपक्षी, वनस्पति तथा अन्य जीवित प्राणीहरूलाई चारैतिरबाट घेरेका प्राकृतिक र मानव निर्मित तत्वहरूको समष्टि हो। हावा, पानी, माटो, वनजंगल, हिमाल, नदी तथा जैविक विविधता वातावरणका मुख्य अङ्ग हुन्। आज विश्वले जलवायु परिवर्तन, वायु प्रदूषण, वन विनाश, जैविक विविधताको ह्रास, तापक्रम वृद्धि, खडेरी, बाढी, पहिरो र हिमनदी पग्लने जस्ता गम्भीर वातावरणीय समस्याहरू भोगिरहेको छ। यी समस्याको मुख्य कारण अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन तथा जीवाश्म इन्धनको प्रयोग हो।
विशेष गरी युरोप र उत्तर अमेरिकाका विकसित देशहरूमा भएको औद्योगिक क्रान्ति पछि ठूलो मात्रामा कार्बन डाइअक्साइड र अन्य हरितगृह ग्यास उत्सर्जन भयो। यसको असर आज विश्वका सबै देशहरूले भोगिरहेका छन्। विडम्बना के छ भने वातावरण प्रदूषणमा कम योगदान गरेका नेपालजस्ता विकासोन्मुख तथा तेस्रो विश्वका राष्ट्रहरू पनि यसको प्रत्यक्ष मारमा परिरहेका छन्।
नेपालले विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा अत्यन्त न्यून योगदान गरे पनि जलवायु परिवर्तनको असर धेरै भोगिरहेको छ। हिमालका हिउँ पग्लनु, अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो, डढेलो, पानीका स्रोत सुक्दै जानु तथा कृषि उत्पादनमा कमी आउनु यसको उदाहरण हुन्।
तेस्रो विश्वका राष्ट्रहरूको दायित्व वातावरण संरक्षणमा सक्रिय सहभागिता जनाउनु, वन संरक्षण गर्नु, नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउनु तथा वातावरणमैत्री विकास नीति अपनाउनु हो। साथै विकसित राष्ट्रहरूले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै प्रविधि, वित्तीय सहायता र वातावरणीय न्याय सुनिश्चित गर्नुपर्छ। वातावरण संरक्षणमा मानिसको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। एउटा व्यक्तिले पनि आफ्नो दैनिक जीवनमा साना-साना कामबाट ठूलो योगदान दिन सक्छ।
जस्तै— वृक्षारोपण गर्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, पानी र ऊर्जाको बचत गर्ने, सार्वजनिक यातायातको प्रयोग गर्ने तथा वातावरणमैत्री जीवनशैली अपनाउने।
हामीले विशेष गरी निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
वन तथा जैविक विविधताको संरक्षण।
प्लास्टिक तथा फोहोर व्यवस्थापन।
स्वच्छ ऊर्जा र हरित प्रविधिको प्रयोग।
जलस्रोतको संरक्षण।
प्रदूषण नियन्त्रण र सरसफाइ।
वातावरणीय शिक्षा र जनचेतना अभिवृद्धि।
प्रसिद्ध वातावरणविद् डेभिड सुजुकी को भनाइ छ,
“हामी पृथ्वीलाई आफ्ना पुर्खाबाट प्राप्त गरेका होइनौं, हामीले यसलाई आफ्ना सन्तानबाट सापटी लिएका हौं।”
त्यसैले विश्व वातावरण दिवस केवल एक दिनको कार्यक्रम होइन, यो पृथ्वीको भविष्य सुरक्षित राख्ने सामूहिक प्रतिबद्धता हो । स्वच्छ वातावरण बिना मानव सभ्यताको अस्तित्व सम्भव छैन । आउनुहोस्, हरित, स्वच्छ र सुरक्षित पृथ्वी निर्माणका लागि आजैदेखि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरौं ।
