वैशाख १९, काठमाडौं । मे २—आज राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस (आइसीटी डे) विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ । हरेक वर्ष मे २ तारिखका दिन राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस मनाइने गरेको छ । सूचना प्रविधिको विस्तारस् दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारसाथ देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी यो दिवस मनाइँदैछ ।
नेपालमा कम्प्युटर भित्रिएको ऐतिहासिक दिनको स्मरण गर्दै मनाइने यस दिवसले डिजिटल रूपान्तरणको यात्रामा नेपालले तय गरेको प्रगतिलाई उजागर गर्दछ । आइसीटी क्षेत्रका बारेमा विविध ढंगले चर्चा गर्नु उचित छ ।
आइसीटी दिवसको ऐतिहासिक सन्दर्भ र सान्दर्भिकता
नेपालमा प्रविधिको इतिहास धेरै पुरानो छैन । सन् १९७१ (वि.सं. २०२८) मा जनगणनाका लागि पहिलोपटक (आइबीएम् १४०१) कम्प्युटर भित्रिएको थियो । सोही ऐतिहासिक घटना र मे महिनामा भएको क्यान महासंघको स्थापनालाई आधार मानी मे २ लाई राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो । विगत १० वर्षदेखि क्यान महासंघको अगुवाइमा सुरु भएको यो दिवस अहिले सरकारी तवरबाट पनि व्यापक रूपमा मनाइनुले प्रविधि क्षेत्रको महत्त्वलाई राज्यले स्वीकार गरेको पुष्टि हुन्छ । अप्रिल २४ देखि नै सुरु हुने ‘आइसिटी सप्ताह’ले गाउँगाउँमा प्रविधिको जनचेतना फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ ।
प्रविधिको फड्को ः अलार्मदेखि एआई (एआइ) सम्म
नेपालमा प्रविधिको विकासले जनजीवनमा आमूल परिवर्तन ल्याएको छ । हिजो भालेको डाकोमा उठ्ने नेपाली समाज आज स्मार्टफोनको अलार्ममा ब्युँझन्छ ।डिजिटल जीवनशैलीस् अनलाइन बैंकिङ, इ–कमर्स, टेलिमेडिसिन र अनलाइन शिक्षा अब विलासिता नभई आवश्यकता बनिसकेका छन् ।
चमत्कारी उपकरणस् स्मार्टवाचबाट स्वास्थ्य जाँच गर्नेदेखि रोबोटिक्स र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को प्रयोगसम्म नेपालले आफूलाई विश्व परिवेशसँग ढाल्दै लगेको छ । आर्थिक योगदानस् नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जिडीपी) मा प्रविधि क्षेत्रको योगदान र सफ्टवेयर निर्यातको सम्भावना निकै बलियो देखिएको छ।
नीतिगत सुधार र ‘डिजिटल नेपाल’को सपना
प्रविधि क्षेत्रको विकासका लागि नीतिगत स्थिरता अपरिहार्य छ । नेपाललाई सूचना प्रविधिमार्फत समृद्ध बनाउने हो भने सरकारले लगानी बढाउन र नीतिगत अवरोध हटाउन अब ढिला गर्नु हुँदैन । प्रविधि अब विलासिता होइन, विकासको इन्जिन हो । हालै सरकारलाई बुझाइएको ‘राष्ट्रिय एआई नीति २०२६’ को मस्यौदा र ‘ई—कमर्स निर्देशिका २०८२’ले डिजिटल नेपालको खाका कोर्न मद्दत पु¥याएको छ । दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्न नेपालमै ‘टेक हब’को विकास र स्टार्टअपलाई प्रोत्साहन दिनु आजको मुख्य चुनौती हो । साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार प्रयोग प्रविधिको विकाससँगै विकृति र डिजिटल जोखिम पनि बढ्दै गएका छन् । अधिकारीले सधैं ‘राष्ट्रिय न्यूनतम सुरक्षा मापदण्ड (एनएमएसएस)’ को पालनामा जोड दिनुपर्छ ।
शिक्षाः विद्यालय तहदेखि नै साइबर सुरक्षाको शिक्षा अनिवार्य गरिनुपर्छ । सजगता ः प्रविधिको दुरुपयोगले व्यक्तिगत गोपनियता र राष्ट्रिय सुरक्षामा जोखिम निम्त्याउने भएकाले सचेतना अपनाउनु पर्छ । सुरक्षा संयन्त्रस् सरकारी र निजी डेटाको सुरक्षाका लागि बलियो ‘फायरवाल’ र डेटा सेन्टरुको आवश्यकता छ ।
आगामी बाटो
सन् २०३० सम्ममा नेपाललाई दक्षिण एसियाकै प्रविधि निर्यात गर्ने प्रमुख राष्ट्र बनाउने लक्ष्यका साथ काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सरकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्यबाट मात्र डिजिटल नेपालको सपना साकार हुन सक्छ । आजको यो आइसीटी दिवसले हामीलाई प्रविधिको सही सदुपयोग गर्दै समृद्ध र सुशासित नेपाल निर्माणमा लाग्न थप प्रेरणा प्रदान गरोस् ।
(लेखक ः क्यान महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष एवं सूचना प्रविधि विज्ञ हुन् )
